Alocución pronunciada por Miguel Ángel Verón, ganador del Primer Premio en el V Concurso Nacional de Ensayos Rafael Barrett.

Che maitei rory maymavépe, Tetã Arandupy Sãmbyhyhára, karai Rubén Capdevila; che angirũ marãngatu Susy Delgado; angirũ katupyry oñemotenondeva’ekue ko Ñoa’ã Poha Rafael Barret-pe; mayma tapicha ñande’atýva ko pyhareve asajépe. Che maitei ha aguyje peẽme.

Aru che pópe ko kuatia chu’imi omboguapyhápe che ñe’ã poty agueroayvuséva pane renondépe. Aikuaáramo guare che rembiapo kytomi itenonde hague ko ñoa’ã kakuaaitépe, hetaite mba’e hayvíkuri che apytu’ũ ha che korasõme, ha umívagui aipo’o mbovymi aruva’erã peẽme. Mávape piko aromandu’áta ko jehechakuaa, ha’e upéramo. Ha tenondete ou che akãme aromandu’ávo guarani ñe’ẽharakuéra oikovéva ha oikove’ỹmava rehe, ko’ýte mitãnguéra kóva ko pojoapy añónte oiporuva’ekue ha oiporúva rehe.

Tenonderãite voi ha’ese peẽme ndaipotaiha chéve g̃uarã ko jehechakuaa. Aropojaise uveiha mayma tetãygua guarani año oiporúvape, ko’ýte umi hetaitekoe ojejurumboty ha oñeapytu’ũ apytĩva’ekuépe ymaite guive oñemboyke rehe ichuguikuéra iñe’ẽ ha iderécho oikovévo ipype. Aromandu’ase mitãita hetaite oñeñembosarái ha oñemboykeva’ekuépe mbo’ehaópe oiporukuaa rehe guarani año; tamora’e tog̃uahẽ umi tapichakyrỹi ojejurupete, oñemoñesũ, oñemoñe’ẽngu ha ojeharuva’ekue ánga opytu’uhápe amoite mbyja iporãvéva ykére, ha tombopiro’y hetekue hetaite ojejahéi hague.

Ñane retã isãsomívo España poguýgui, yma 15 jasykõi 1812-pe, Junta Superior Gubernativa, hembiapoukapy Instrucciones para Maestros de Primeras Letras rupive, omanda tojehecha opa hendáicha mbo’ehaópe toñembo’e castellano-pe año, ha guarani katu tojehapo’o mbo’ehakotýgui ikatu haguéicha. Upéramo, ojekuaaháicha, guarani año ojeporu Paraguáipe, mámata máta mimi oiporukuaáva Castilla ñe’ẽ. Mitã oje’óiva mbo’ehaópe apytu’ũ ha jurúpe guarani año ipotyjera. Aremi rire, Ñorairõ Guasu opamírente, upe 7 jasyapy 1870-pe, osẽma Decreto Fundación de Escuelas Primarias rehegua, oñemandahápe mbo’eharakuérape, Akyta 10-hápe: Se prohíbe también a los maestros que no permitan hablarse en las escuelas el idioma guaraní, sino únicamente el castellano. Jajuka haua Paraguái jajukaraẽva’erã upe ñe’ẽ añaite, ongyryryva’ekuevoi Mitre upe ñorairõ guasu aja,  ha ta’anga ohupíva Triple Alianza upe Tetã Rekuáipe omandáma ojeitývo Estado tukumby guarani  ha iñe’ẽhá ári.

150 ro’y ojapo ko 2019-pe hetaite mitã kyrỹi ha kuña pyapy oñembohete’õ hague Piribebuy táva ha Acosta Ñúme. Umi ñane pehẽngue oñohẽva’ekue huguy upe ñorairõreípe guarani ñe’ẽharameme va’ekue. Guaraníme umi ñane pehẽngue osapukái, ipojái araíre, ojahe’o ha ome’ẽ hekove. Guaraníme avei ha’ekuéra oñorairõ, guaraníme ovy’a, guaraníme oñembyasy, guaraníme oñeñandu, guaraníme oikove ha guaraníme omano. Guaraníme avei ha’ekuéra ogueropojái hekove tetã hekosã’ỹva rekóvo, hi’angakuéra ovekuévo amba retãme katuíma opytu’u hag̃uame.

Og̃uahẽva’erã ára Paraguái Estado oñakãity ha añesũvo guarani ñe’ẽhára mitãmimi renondépe, ha ojerure ichupekuéra toñyrõ ñembosarái ha jehasa’asykue kakuaaitégui. Kuru huguysyrýva gueteri jejahaipore opytáva ñane retã rekoasápe, ha tekotevẽva oñemonguera.

Hetaitekoe tapicha oiporukuaáva guarani año jaharuva’ekue ha jaharu gueteri ko tetãme. Ha añeporandu araka’épa ñame’ẽmíta ichupekuéra juruja oikovévo heko ha iñe’ẽme. Aporandu mayma tetã motenondehárape araka’e pevépa jajurumboty ha ñañe’ẽ’ovéta guarani poruharakuépra. Ko’ág̃a meve péva momby ñandehegui. Ko ára peve, ha péva pe hasyvéva chéve ha chemoñeko’õiva che rekovépe, tapicha cheicha iñe’ẽ guaranívape ojepy’akapa castellano-pe ha noñemo’añetéi ichupekuéra derecho oikovévo ijayvúpe.  Araka’épiko peteĩ monumento, karai Ministro, opaite tapicha guarani ñe’ẽhára oñemboyke ha ojeharuva’ekuépe g̃uarã; araka’épiko jahupíta herakuéra yvate, ku jajesarekomívo hesekuéra tañatĩ tetãháicha ñande reko tajasu rehe.

Ko Ypykuéra Ñe’ẽita Yvy Ape Arigua arýpe, ajerure mayma tetãyguápe, upéichante avei  tapicha ha mburuvicha opaite tetãmeguápe ko yvy ape ári: jehamína mayma ñande rapichápe toikove iñe’ẽme; jako’ipamína jahyvykói umi 7.000 ayvu ojeporúva ko yvy ape ári máta; ñañangarekomína ñane ñe’ẽnguéra yvotyty rehe; anivémana jahejave máramo ogue peteĩmínte jepe ko’ã ñande reko jeguaka. Omanóvo peteĩ ñe’ẽ ijypi yvopóra apytu’ũ, he’i karai Claude Hagège. Ñañangarekóna hesekuéra tove opaite ayvu tahapopypuku, tokakuaa, ta’ipoty ha tomoherakuãvu ñande rekoha, opaite vy’apavẽrã.

Añepomoĩ ha che po jovaivépe ojerure mburicha ha mayma che retãyguápe: jahejamína guarani ñe’ẽherakuérape toikove iñe’ẽme; ñambokatumína ojeporúvo ko ñe’ẽ opa handápe ha opa mba’erã. Ha’evéma ñane retãme oñemboykeve tetãyguápe ñe’ẽ oiporuvakue rehe; ha’evéma Estado omboty hokẽ guarani ñe’ẽharakuéra rova rehe; ha’evéma mitã ha mitãkuña guarani ñe’ẽháragui oñemboyke ijayvu mbo’ehaópe ha mbaretépe oñemoñe’ẽuka ichupe Castilla ñe’ẽme.

Che kerayvoty kakuaavéva hína peteĩ ára ñane retãme tajako’ipávo guarani rehehápe, ha’e rehe ñande reko tee pyenda ha ñane korasõsã. Tamora’e ko’ẽrõ ára Estado toguata mokõive iñe’ẽ teépe, ha pe ñe’ẽkõi añetehápe toñemoañete ha ani opyta ñande jurúpente. Rasaite aipota, ha péva rehe che añemongu’e ha cheku’íta che rekove pukukue, tomumu marandu haipyre ha hendupyrã guaraníme; tove ta’ichovipa aranduka ipype, oñemoñe’ẽ ha ojeporu hag̃uáicha mitã mbo’ehao ha mbo’ehaovusúpe. Jahechaukána ikatuha jaiporu ha jaikove ñane ñe’ẽme. Ahechauka rekávo ikatuha avei gauraníme ñañopẽ ñe’ẽ apytu’ũ roky, ahaíkuti che ensayo guaraníme.

Che kerayvoty hína, mayma che angirũ, ñamboyke’ỹ rehe castellano térã oimeraẽ ambue ñe’ẽ, tañandeaguara tuguy ha ñe’ẽ guarani opoñýva ñande retére ha ipotyjeráva ñande jurúpe rehepe. Teko’eta, ñe’ẽta ha tekove’eta ñeñangareko ñane rembiaporã. Toikove ñane ñe’ẽnguéra.

Che aguyjevete peẽme.

Paraguay tavusu, 18 jasypakõi 2019 ramo

 Miguel Ángel Verón

Deja una respuesta

Tu dirección de correo electrónico no será publicada. Los campos obligatorios están marcados con *